باب — هشتم در شکر بر عافیت

_سرآغاز_ نفس می‌نیارم زد از شکر دوست که شکری ندانم که در خورد اوست عطایی است هر موی از او بر تنم چگونه به هر موی شکری کنم؟ ستایش خداوند بخشنده را که موجود کرد از عدم بنده را که را قوت وصف احسان اوست؟ که اوصاف مستغرق شأن اوست بدیعی که شخص آفریند ز گل روان و خرد بخشد و هوش و دل ز پشت پدر تا به پایان شیب نگر تا چه تشریف دادت ز غیب چو پاک آفریدت بهُش باش و پاک که ننگ است ناپاک رفتن به خاک پیاپی بیفشان از آیینه گرد که مصقل نگیرد چو زنگار خورد نه در ابتدا بودی آب منی؟ اگر مردی از سر به در کن منی چو روزی به سعی آوری سوی خویش مکن تکیه بر زور بازوی خویش چرا حق نمی‌بینی ای خودپرست که بازو به گردش درآورد و دست؟ چو آید به کوشیدنت خیر پیش به توفیق حق دان نه از سعی خویش به سرپنجگی کس نبرده‌ست گوی سپاس خداوند توفیق گوی تو قائم به خود نیستی یک قدم ز غیبت مدد می‌رسد دم به دم نه طفل زبان بسته بودی ز لاف؟ همی روزی آمد به جوفش ز ناف چو نافش بریدند و روزی گسست به پستان مادر در آویخت دست غریبی که رنج آردش دهر پیش به دارو دهند آبش از شهر خویش پس او در شکم پرورش یافته‌ست ز انبوب معده خورش یافته‌ست دو پستان که امروز دلخواه اوست دو چشمه هم از پرورشگاه اوست کنار و بر مادر دلپذیر بهشت است و پستان در او جوی شیر درختی است بالای جان پرورش ولد میوه نازنین بر برش نه رگهای پستان درون دل است؟ پس ار بنگری شیر خون دل است به خونش فرو برده دندان چو نیش سرشته در او مهر خونخوار خویش چو بازو قوی کرد و دندان ستبر براندایدش دایه پستان به صبر چنان صبرش از شیر خامش کند که پستان شیرین فرامش کند تو نیز ای که در توبه‌ای طفل راه به صبرت فراموش گردد گناه _حکایت_ جوانی سر از رای مادر بتافت دل دردمندش به آذر بتافت چو بیچاره شد پیشش آورد مهد که ای سست مهر فراموش عهد نه گریان و درمانده بودی و خرد که شبها ز دست تو خوابم نبرد؟ نه در مهد نیروی حالت نبود مگس راندن از خود مجالت نبود؟ تو آنی کز آن یک مگس رنجه‌ای که امروز سالار و سرپنجه‌ای به حالی شوی باز در قعر گور که نتوانی از خویشتن دفع مور دگر دیده چون برفروزد چراغ چو کرم لحد خورد پیه دماغ؟ چو پوشیده چشمی ببینی که راه نداند همی وقت رفتن ز چاه تو گر شکر کردی که با دیده‌ای وگر نه تو هم چشم پوشیده‌ای معلم نیاموختت فهم و رای سرشت این صفت در نهادت خدای گرت منع کردی دل حق نیوش حقت عین باطل نبودی به گوش _گفتار اندر صنع باری عز اسمه در ترکیب خلقت انسان_ ببین تا یک انگشت از چند بند به صنع الهی به هم در فگند پس آشفتگی باشد و ابلهی که انگشت بر حرف صنعش نهی تأمل کن از بهر رفتار مرد که چند استخوان پی زد و وصل کرد که بی گردش کعب و زانو و پای نشاید قدم بر گرفتن ز جای از آن سجده بر آدمی سخت نیست که در صلب او مهره یک لخت نیست دو صد مهره بر یکدگر ساخته‌ست که گل مهره‌ای چون تو پرداخته‌ست رگت بر تن است ای پسندیده خوی زمینی در او سیصد و شصت جوی بصر در سر و فکر و رای و تمیز جوارح به دل، دل به دانش عزیز بهایم به روی اندر افتاده خوار تو همچون الف بر قدمها سوار نگون کرده ایشان سر از بهر خور تو آری به عزت خورش پیش سر نزیبد تو را با چنین سروری که سر جز به طاعت فرود آوری به انعام خود دانه دادت نه کاه نکردت چو انعام سر در گیاه ولیکن بدین صورت دلپذیر فرفته مشو، سیرت خوب گیر ره راست باید نه بالای راست که کافر هم از روی صورت چو ماست تو را آن که چشم و دهان داد و گوش اگر عاقلی در خلافش مکوش گرفتم که دشمن بکوبی به سنگ مکن باری از جهل با دوست جنگ خردمند طبعان منت شناس بدوزند نعمت به میخ سپاس _حکایت اندر معنی شکر منعم_ ملک زاده‌ای ز اسب ادهم فتاد به گردن درش مهره بر هم فتاد چو پیلش فرو رفت گردن به تن نگشتی سرش تا نگشتی بدن پزشکان بماندند حیران در این مگر فیلسوفی ز یونان زمین سرش باز پیچید و رگ راست شد وگر وی نبودی زمن خواست شد دگر نوبت آمد به نزدیک شاه به عین عنایت نکردش نگاه خردمند را سر فرو شد به شرم شنیدم که می‌رفت و می‌گفت نرم اگر دی نپیچیدمی گردنش نپیچیدی امروز روی از منش فرستاد تخمی به دست رهی که باید که بر عودسوزش نهی ملک را یکی عطسه آمد ز دود سر و گردنش همچنان شد که بود به عذر از پی مرد بشتافتند بجستند بسیار و کم یافتند مکن، گردن از شکر منعم مپیچ که روز پسین سر بر آری به هیچ شنیدم که پیری پسر را به خشم ملامت همی کرد کای شوخ چشم تو را تیشه دادم که هیزم شکن نگفتم که دیوار مسجد بکن زبان آمد از بهر شکر و سپاس به غیبت نگرداندش حق شناس گذرگاه قرآن و پند است گوش به بهتان و باطل شنیدن مکوش دو چشم از پی صنع باری نکوست ز عیب برادر فرو گیر و دوست _گفتار اندر گزاردن شکر نعمت‌ها_ شب از بهر آسایش توست و روز مه روشن و مهر گیتی فروز سپهر از برای تو فراش وار همی گستراند بساط بهار اگر باد و برف است و باران و میغ وگر رعد چوگان زند، برق تیغ همه کارداران فرمانبرند که تخم تو در خاک می‌پرورند اگر تشنه مانی ز سختی مجوش که سقای ابر آبت آرد به دوش ز خاک آورد رنگ و بوی و طعام تماشاگه دیده و مغز و کام عسل دادت از نحل و من از هوا رطب دادت از نخل و نخل از نوی همه نخلبندان بخایند دست ز حیرت که نخلی چنین کس نبست خور و ماه و پروین برای تواند قنادیل سقف سرای تواند ز خارت گل آورد و از نافه مشک زر از کان و برگ تر از چوب خشک به دست خودت چشم و ابرو نگاشت که محرم به اغیار نتوان گذاشت توانا که او نازنین پرورد به الوان نعمت چنین پرورد به جان گفت باید نفس بر نفس که شکرش نه کار زبان است و بس خدایا دلم خون شد و دیده ریش که می‌بینم انعامت از گفت بیش نگویم دد و دام و مور و سمک که فوج ملائک بر اوج فلک هنوزت سپاس اندکی گفته‌اند ز بیور هزاران یکی گفته‌اند برو سعدیا دست و دفتر بشوی به راهی که پایان ندارد مپوی _گفتار اندر بخشایش بر ناتوانان و شکر نعمت حق بر توانایی_ نداند کسی قدر روز خوشی مگر روزی افتد به سختی کشی زمستان درویش در تنگ سال چه سهل است پیش خداوند مال سلیمی که یک چند نالان نخفت خداوند را شکر صحت نگفت چو مردانه‌رو باشی و تیز پای به شکرانه با کندپایان بپای به پیر کهن بر ببخشد جوان توانا کند رحم بر ناتوان چه دانند جیحونیان قدر آب ز واماندگان پرس در آفتاب عرب را که در دجله باشد قعود چه غم دارد از تشنگان زرود کسی قیمت تندرستی شناخت که یک چند بیچاره در تب گداخت تو را تیره شب کی نماید دراز که غلطی ز پهلو به پهلوی ناز؟ براندیش از افتان و خیزان تب که رنجور داند درازای شب به بانگ دهل خواجه بیدار گشت چه داند شب پاسبان چون گذشت؟ _حکایت سلطان طغرل و هندوی پاسبان_ شنیدم که طغرل شبی در خزان گذر کرد بر هندوی پاسبان ز باریدن برف و باران و سیل به لرزش در افتاده همچون سهیل دلش بر وی از رحمت آورد جوش که اینک قبا پوستینم بپوش دمی منتظر باش بر طرف بام که بیرون فرستم به دست غلام در این بود و باد صبا بروزید شهنشه در ایوان شاهی خزید وشاقی پری چهره در خیل داشت که طبعش بدو اندکی میل داشت تماشای ترکش چنان خوش فتاد که هندوی مسکین برفتش ز یاد قبا پوستینی گذشتش به گوش ز بدبختیش در نیامد به دوش مگر رنج سرما بر او بس نبود که جور سپهر انتظارش فزود نگه کن چو سلطان به غفلت بخفت که چوبک زنش بامدادان چه گفت مگر نیکبختت فراموش شد چو دستت در آغوش آغوش شد؟ تو را شب به عیش و طرب می‌رود چه دانی که بر ما چه شب می‌رود؟ فرو برده سر کاروانی به دیگ چه از پا فرو رفتگانش به ریگ بدار ای خداوند زورق بر آب که بیچارگان را گذشت از سر آب توقف کنید ای جوانان چست که در کاروانند پیران سست تو خوش خفته در هودج کاروان مهار شتر در کف ساروان چه هامون و کوهت، چه سنگ و رمال ز ره باز پس ماندگان پرس حال تو را کوه پیکر هیون می‌برد پیاده چه دانی که خون می‌خورد؟ به آرام دل خفتگان در بنه چه دانند حال کم گرسنه؟ _حکایت_ یکی را عسس دست بر بسته بود همه شب پریشان و دلخسته بود به گوش آمدش در شب تیره رنگ که شخصی همی نالد از دست تنگ شنید این سخن دزد مغلول و گفت ز بیچارگی چند نالی؟ بخفت برو شکر یزدان کن ای تنگدست که دستت عسس تنگ بر هم نبست مکن ناله از بینوایی بسی چو بینی ز خود بینواتر کسی _حکایت_ برهنه تنی یک درم وام کرد تن خویش را کسوتی خام کرد بنالید کای طالع بدلگام به گرما بپختم در این زیر خام چو ناپخته آمد ز سختی به جوش یکی گفتش از چاه زندان: «خموش!» به جای آور، ای خام، شکر خدای که چون ما نه‌ای خام بر دست و پای _حکایت_ یکی کرد بر پارسایی گذر به صورت جهود آمدش در نظر قفایی فرو کوفت بر گردنش ببخشید درویش پیراهنش خجل گفت کانچ از من آمد خطاست ببخشای بر من، چه جای عطاست؟ به شکرانه گفتا به سر بیستم که آنم که پنداشتی نیستم نکو سیرت بی تکلف برون به از نیکنام خراب اندرون به نزدیک من شبرو راهزن به از فاسق پارسا پیرهن _حکایت_ ز ره باز پس مانده‌ای می‌گریست که مسکین تر از من در این دشت کیست؟ جهاندیده‌ای گفتش ای هوشیار اگر مردی این یک سخن گوش دار برو شکر کن چون به خر بر نه‌ای که آخر بنی آدمی، خر نه‌ای _حکایت_ فقیهی بر افتاده مستی گذشت به مستوری خویش مغرور گشت ز نخوت بر او التفاتی نکرد جوان سر برآورد کای پیرمرد برو شکر کن چون به نعمت دری که محرومی آید ز مستکبری یکی را که در بند بینی مخند مبادا که ناگه درافتی به بند نه آخر در امکان تقدیر هست که فردا چو من باشی افتاده مست؟ تو را آسمان خط به مسجد نوشت مزن طعنه بر دیگری در کنشت ببند ای مسلمان به شکرانه دست که زنار مغ بر میانت نبست نه خود می‌رود هر که جویان اوست به عنفش کشان می‌برد لطف دوست نگر تا قضا از کجا سیر کرد که کوری بود تکیه بر غیر کرد _نظر در اسباب وجود عالم_ سرشته‌ست باری شفا در عسل نه چندان که زور آورد با اجل عسل خوش کند زندگان را مزاج ولی درد مردن ندارد علاج رمق مانده‌ای را که جان از بدن برآمد، چه سود انگبین در دهن؟ یکی گرز پولاد بر مغز خورد کسی گفت صندل بمالش به درد ز پیش خطر تا توانی گریز ولیکن مکن با قضا پنجه تیز درون تا بود قابل شرب و اکل بدن تازه روی است و پاکیزه شکل خراب آنگه این خانه گردد تمام که با هم نسازند طبع و طعام طبایع تر و خشک و گرم است و سرد مرکب از این چار طبع است مرد یکی زین چو بر دیگری یافت دست ترازوی عدل طبیعت شکست اگر باد سرد نفس نگذرد تف معده جان در خروش آورد وگر دیگ معده نجوشد طعام تن نازنین را شود کار خام در اینان نبندد دل، اهل شناخت که پیوسته با هم نخواهند ساخت توانایی تن مدان از خورش که لطف حقت می‌دهد پرورش به حقش که گر دیده بر تیغ و کارد نهی، حق شکرش نخواهی گزارد چو رویی به طاعت نهی بر زمین خدا را ثناگوی و خود را مبین گدایی است تسبیح و ذکر و حضور گدا را نباید که باشد غرور گرفتم که خود خدمتی کرده‌ای نه پیوسته اقطاع او خورده‌ای؟ _در سابقه‌ی حکم ازل و توفیق خیر_ نخست او ارادت به دل در نهاد پس این بنده بر آستان سر نهاد گر از حق نه توفیق خیری رسد کی از بنده چیزی به غیری رسد؟ زبان را چه بینی که اقرار داد ببین تا زبان را که گفتار داد در معرفت دیدهٔ آدمی است که بگشوده بر آسمان و زمی است کیت فهم بودی نشیب و فراز گر این در نکردی به روی تو باز؟ سر آورد و دست از عدم در وجود در این جود بنهاد و در وی سجود وگرنه کی از دست جود آمدی؟ محال است کز سر سجود آمدی به حکمت زبان داد و گوش آفرید که باشند صندوق دل را کلید اگر نه زبان قصه برداشتی کس از سر دل کی خبر داشتی؟ وگر نیستی سعی جاسوس گوش خبر کی رسیدی به سلطان هوش مرا لفظ شیرین خواننده داد تو را سمع و ادراک داننده داد مدام این دو چون حاجبان بر درند ز سلطان به سلطان خبر می‌برند چه اندیشی از خود که فعلم نکوست؟ از آن در نگه کن که توفیق اوست برد بوستانبان به ایوان شاه به نوباوه گل هم ز بستان شاه _حکایت سفر هندوستان و ضلالت بت‌پرستان_ بتی دیدم از عاج در سومنات مرصع چو در جاهلیت منات چنان صورتش بسته تمثالگر که صورت نبندد از آن خوبتر ز هر ناحیت کاروانها روان به دیدار آن صورت بی روان طمع کرده رایان چین و چگل چو سعدی وفا ز آن بت سخت دل زبان آوران رفته از هر مکان تضرع کنان پیش آن بی زبان فرو ماندم از کشف آن ماجرا که حیی جمادی پرستد چرا؟ مغی را که با من سر و کار بود نکوگوی و هم حجره و یار بود به نرمی بپرسیدم ای برهمن عجب دارم از کار این بقعه من که مدهوش این ناتوان پیکرند مقید به چاه ضلال اندرند نه نیروی دستش، نه رفتار پای ورش بفکنی بر نخیزد ز جای نبینی که چشمانش از کهرباست؟ وفا جستن از سنگ چشمان خطاست بر این گفتم آن دوست دشمن گرفت چو آتش شد از خشم و در من گرفت مغان را خبر کرد و پیران دیر ندیدم در آن انجمن روی خیر فتادند گبران پازند خوان چو سگ در من از بهر آن استخوان چو آن راه کژ پیششان راست بود ره راست در چشمشان کژ نمود که مرد ار چه دانا و صاحبدل است به نزدیک بی‌دانشان جاهل است فرو ماندم از چاره همچون غریق برون از مدارا ندیدم طریق چو بینی که جاهل به کین اندر است سلامت به تسلیم و لین اندر است مهین برهمن را ستودم بلند که ای پیر تفسیر استا و زند مرا نیز با نقش این بت خوش است که شکلی خوش و قامتی دلکش است بدیع آیدم صورتش در نظر ولیکن ز معنی ندارم خبر که سالوک این منزلم عن قریب بد از نیک کمتر شناسد غریب تو دانی که فرزین این رقعه‌ای نصیحتگر شاه این بقعه‌ای چه معنی است در صورت این صنم که اول پرستندگانش منم عبادت به تقلید گمراهی است خنک رهروی را که آگاهی است برهمن ز شادی بر افروخت روی پسندید و گفت ای پسندیده گوی سؤالت صواب است و فعلت جمیل به منزل رسد هر که جوید دلیل بسی چون تو گردیدم اندر سفر بتان دیدم از خویشتن بی خبر جز این بت که هر صبح از اینجا که هست برآرد به یزدان دادار دست وگر خواهی امشب همینجا بباش که فردا شود سر این بر تو فاش شب آنجا ببودم به فرمان پیر چو بیژن به چاه بلا در اسیر شبی همچو روز قیامت دراز مغان گرد من بی وضو در نماز کشیشان هرگز نیازرده آب بغلها چو مردار در آفتاب مگر کرده بودم گناهی عظیم که بردم در آن شب عذابی الیم همه شب در این قید غم مبتلا یکم دست بر دل، یکی بر دعا که ناگه دهل زن فرو کوفت کوس بخواند از فضای برهمن خروس خطیب سیه پوش شب بی خلاف بر آهخت شمشیر روز از غلاف فتاد آتش صبح در سوخته به یک دم جهانی شد افروخته تو گفتی که در خطهٔ زنگبار ز یک گوشه ناگه در آمد تتار مغان تبه رای ناشسته روی به دیر آمدند از در و دشت و کوی کس از مرد در شهر و از زن نماند در آن بتکده جای درزن نماند من از غصه رنجور و از خواب مست که ناگاه تمثال برداشت دست به یک بار از ایشان برآمد خروش تو گفتی که دریا بر آمد به جوش چو بتخانه خالی شد از انجمن برهمن نگه کرد خندان به من که دانم تو را بیش مشکل نماند حقیقت عیان گشت و باطل نماند چو دیدم که جهل اندر او محکم است خیال محال اندر او مدغم است نیارستم از حق دگر هیچ گفت که حق ز اهل باطل بباید نهفت چو بینی زبر دست را زور دست نه مردی بود پنجهٔ خود شکست زمانی به سالوس گریان شدم که من زآنچه گفتم پشیمان شدم به گریه دل کافران کرد میل عجب نیست سنگ ار بگردد به سیل دویدند خدمت کنان سوی من به عزت گرفتند بازوی من شدم عذرگویان بر شخص عاج به کرسی زر کوفت بر تخت ساج بتک را یکی بوسه دادم به دست که لعنت بر او باد و بر بت پرست به تقلید کافر شدم روز چند برهمن شدم در مقالات زند چو دیدم که در دیر گشتم امین نگنجیدم از خرمی در زمین در دیر محکم ببستم شبی دویدم چپ و راست چون عقربی نگه کردم از زیر تخت و زبر یکی پرده دیدم مکلل به زر پس پرده مطرانی آذرپرست مجاور سر ریسمانی به دست به فورم در آن حال معلوم شد چو داود کآهن بر او موم شد که ناچار چون در کشد ریسمان بر آرد صنم دست، فریادخوان برهمن شد از روی من شرمسار که شنعت بود بخیه بر روی کار بتازید و من در پیش تاختم نگونش به چاهی در انداختم که دانستم ار زنده آن برهمن بماند، کند سعی در خون من پسندد که از من بر آید دمار مبادا که سرش کنم آشکار چو از کار مفسد خبر یافتی ز دستش برآور چو دریافتی که گر زنده‌اش مانی، آن بی هنر نخواهد تو را زندگانی دگر وگر سر به خدمت نهد بر درت اگر دست یابد ببرد سرت فریبنده را پای در پی منه چو رفتی و دیدی امانش مده تمامش بکشتم به سنگ آن خبیث که از مرده دیگر نیاید حدیث چو دیدم که غوغایی انگیختم رها کردم آن بوم و بگریختم چو اندر نیستانی آتش زدی ز شیران بپرهیز اگر بخردی مکش بچهٔ مار مردم گزای چو کشتی در آن خانه دیگر مپای چو زنبور خانه بیاشوفتی گریز از محلت که گرم اوفتی به چابک‌تر از خود مینداز تیر چو افتاد، دامن به دندان بگیر در اوراق سعدی چنین پند نیست که چون پای دیوار کندی مایست به هند آمدم بعد از آن رستخیز وز آنجا به راه یمن تا حجیز از آن جمله سختی که بر من گذشت دهانم جز امروز شیرین نگشت در اقبال و تأیید بوبکر سعد که مادر نزاید چنو قبل و بعد ز جور فلک دادخواه آمدم در این سایه‌گستر پناه آمدم دعاگوی این دولتم بنده‌وار خدایا تو این سایه پاینده دار که مرهم نهادم نه در خورد ریش که در خورد انعام و اکرام خویش کی این شکر نعمت به جای آورم و گر پای گردد به خدمت سرم؟ فرج یافتم بعد از آن بندها هنوزم به گوش است از آن پندها یکی آن که هر گه که دست نیاز برآرم به درگاه دانای راز به یاد آید آن لعبت چینیم کند خاک در چشم خودبینیم بدانم که دستی که برداشتم به نیروی خود بر نیفراشتم نه صاحبدلان دست بر می‌کشند که سررشته از غیب در می‌کشند در خیر باز است و طاعت ولیک نه هر کس تواناست بر فعل نیک همین است مانع که در بارگاه نشاید شدن جز به فرمان شاه کلید قدر نیست در دست کس توانای مطلق خدای است و بس پس ای مرد پوینده بر راه راست تو را نیست منت، خداوند راست چو در غیب نیکو نهادت سرشت نیاید ز خوی تو کردار زشت ز زنبور کرد این حلاوت پدید همان کس که در مار زهر آفرید چو خواهد که ملک تو ویران کند نخست از تو خلقی پریشان کند وگر باشدش بر تو بخشایشی رساند به خلق از تو آسایشی تکبر مکن بر ره راستی که دستت گرفتند و برخاستی سخن سودمند است اگر بشنوی به مردان رسی گر طریقت روی مقامی بیابی گرت ره دهند که بر خوان عزت سماطت نهند ولیکن نباید که تنها خوری ز درویش درمنده یاد آوری فرستی مگر رحمتی در پیم که بر کردهٔ خویش واثق نیم $