شاهنامه — بخش 777 از 993

هران کس که جوید همی برتری هنرها بباید بدین داوری یکی رای وفرهنگ باید نخست دوم آزمایش بباید درست سیوم یار باید بهنگام کار ز نیک وز بد برگرفتن شمار چهارم که مانی بجا کام را ببینی ز آغاز فرجام را به پنجم اگر زورمندی بود به تن کوشش آری بلندی بود وزین هر دری جفت گردد سخن هنرخیره بی آزمایش مکن ازان پس چو یارت بود نیکساز بروبر به هنگامت آید نیاز چو کوشش نباشد تن زورمند نیارد سر آرزوها ببند چو کوشش ز اندازه اندر گذشت چنان دان که کوشنده نومید گشت خوی مرد دانا بگوییم پنج کزان عادت او خود نباشد به رنج چونادان عادت کند هفت چیز ز وان هفت چیز به رنج ست نیز نخست آنک هرکس که دارد خرد ندارد غم آن کزو بگذرد نه شادان کند دل بنایافته نه گر بگذرد زو شود تافته چو از رنج وز بد تن آسان شود ز نابودنیها هراسان شود چو سختیش پیش آید از هر شمار شود پیش و سستی نیارد به کار ز نادان که گفتیم هفتست راه یکی آنک خشم آورد بی گناه گشاده کند گنج بر ناسزای نه زو مزد یابد بهر دو سرای سه دیگر به یزدان بود ناسپاس تن خویش را در نهان ناشناس چهارم که با هر کسی راز خویش بگوید برافرازد آواز خویش به پنجم به گفتار ناسودمند تن خویش دارد بدرد و گزند ششم گردد ایمن ز نا استوار همی پرنیان جوید از خار بار به هفتم که بستیهد اندر دروغ به بی شرمی اندر بجوید فروغ چنان دان توای شهریار بلند که از وی نبیند کسی جز گزند چو بر انجمن مرد خامش بود ازان خامشی دل به رامش بود سپردن به دانای داننده گوش به تن توشه یابد به دل رای وهوش شنیده سخنها فرامش مکن که تاجست برتخت شاهی سخن چوخواهی که دانسته آید به بر به گفتار بگشای بند از هنر چوگسترد خواهی به هر جای نام زبان برکشی همچو تیغ از نیام چو بامرد دانات باشد نشست زبردست گردد سر زیر دست ز دانش بود جان و دل را فروغ نگر تا نگردی به گرد دروغ سخنگوی چون بر گشاید سخن بمان تا بگوید تو تندی مکن زبان را چو با دل بود راستی ببندد ز هر سو درکاستی ز بیکار گویان تو دانا شوی نگویی ازان سان کزو بشنوی ز دانش دربی نیازی مجوی و گر چند ازو سخنی آید بروی همیشه دل شاه نوشین روان مبادا ز آموختن ناتوان بپرسید پس موبد تیز مغز که اندر جهان چیست کردار نغز کجا مرد را روشنایی دهد ز رنج زمانه رهایی دهد چنین داد پاسخ که هر کو خرد بیابد ز هر دو جهان بر خورد بدو گفت گرنیستش بخردی خرد خلعتی روشنست ایزدی چنین داد پاسخ که دانش بهست چو دانا بود برمهان برمهست بدو گفت گر راه دانش نجست بدین آب هرگز روان را نشست چنین داد پاسخ که از مرد گرد سرخویش را خوار باید شمرد اگر تاو دارد به روز نبرد سر بدسگال اندر آرد بگرد گرامی بود بر دل پادشا بود جاودان شاد و فرمانروا بدو گفت گرنیستش بهره زین ندارد پژوهیدن آیین و دین چنین داد پاسخ که آن به که مرگ نهد بر سر او یکی تیره ترگ دگر گفت کزبار آن میوه دار که دانا بکارد به باغ بهار چه سازیم تاهرکسی برخوریم وگر سایهٔ او به پی بسپریم چنین داد پاسخ که هر کو زبان ز بد بسته دارد نرنجد روان کسی را ندرد به گفتار پوست بود بر دل انجمن نیز دوست