خواننده یکپارچه قرآن، نهج‌البلاغه و صحیفه سجادیه

از خطبه هاى امام (عليه السلام) است اين خطبه خطبه شگفت انگيزى است و به نام خطبه غرّاء (درخشان) ناميده مى شود در اين خطبه، صفات خداوند متعال بيان شده و سپس توصيه به تقوا و بعد برحذر داشتن از دنيا و سپس مسائلى مربوط به قيامت و بعد از آن آگاه ساختن مردم از آنچه در آن هستند از زرق وبرق دنيا و سپس اشاره به برترى آن حضرت در شيوه تذکّر به مردم، آمده است

ستايش مخصوص خداوندى است که با قدرتش برترى يافته و با نعمتش به بندگانش نزديک شده است! خداوندى که بخشنده هر غنيمت و فضلى است و برطرف کننده هر بلا و مصيبتى! او را ستايش مى کنم بر کَرَم هاى پى درپى و نعمت هاى فراوانش، و به او ايمان مى آورم چرا که مبدأ هستى است و ظاهر و آشکار است و از وى هدايت مى طلبم زيرا نزديک و راهنماست، و از او يارى مى جويم چون پيروز و تواناست، و بر او توکّل مى کنم چرا که از ديگران بى نيازم کرده و يارى مى دهد. و گواهى مى دهم که محمّد (صلي الله عليه و آله) بنده و فرستاده اوست. او را فرستاد تا فرمانش را اجرا کند و اتمام حجّت نمايد و (بندگان را در برابر سرپيچى از فرمانش) بيم دهد.

اى بندگان خدا! شما را به تقوا و ترس از خدايى که مَثَل هايى براى بيان حقايق ذکر کرده است، سفارش مى کنم! همان خداوندى که مدّت زندگى شما را معيّن فرموده است و لباس هاى زيبا بر شما پوشانيد و زندگى پروسعت به شما بخشيد؛ خدايى که حساب و شمارش را بر گِرد شما قرار داد و جزا را مراقب شما کرد (تمام اعمال شما تحت حساب است و پاداش و کيفر الهى در انتظار شماست). همان کسى که شما را با نعمت هاى گسترده و بخشش هاى وسيعِ (خود) مقدّم داشته و با دلايل روشن و رسا، شما را (از نافرمانى اش) بيم داده است، تعداد شما را به خوبى مى داند و مدّت هاى کوتاهى براى توقّف در اين جهان براى شما مقرّر فرموده، جهانى که قرارگاه آزمايش و سراى عبرت است؛ در آن آزموده مى شويد و در برابر اعمالى که انجام داده ايد، حسابرسى خواهيد شد.

دنيا آبشخورش تيره و راه ورود به اين آبگاه، پُرگِل و لاى است. چشم اندازش فريبنده و باطن آن کشنده است. فريبى است گذرا! و پرتوى است ناپايدار! و سايه اى است زوال پذير! و تکيه گاهى است نااستوار! به گونه اى که افرادِ گريزان، با آن انس مى گيرند و منکرانش به آن دل مى بندند، ولى ناگهان همانند اسبى چموش که غافلگيرانه پاهاى خود را بلند مى کند و سوارش را بر زمين مى کوبد، آن ها را به زمين مى زند! و با دام هاى خود آن ها را گرفتار مى سازد! و تيرهاى خود را به سوى آنان پرتاب مى کند! (آرى) دنيا ريسمان مرگ را بر گلوى او مى افکند و کشان کشان به سوى گورى تنگ و جايگاهى وحشتناک مى برد! جايى که محلّ خويش را در بهشت و دوزخ مى بيند و پاداش اعمال خود را مشاهده مى کند و اين گونه پيوسته نسل هاى بعد به دنبال پيشينيان در حرکت اند؛ نه مرگ از تباه کردن آن ها دست برمى دارد و نه بازماندگان (از سرنوشت پيشينيان عبرت مى گيرند و) از گناه و عصيان روى گردان مى شوند! همچون آنان عمل مى کنند و همانندشان گام برمى دارند، تا به پايان جهان برسند و در مسير فنا قرار گيرند.

اوضاع اين جهان ناپايدار، همچنان ادامه مى يابد و زمان ها پشت سر هم، سپرى مى شود و رستاخيز نزديک مى گردد، در اين هنگام آن ها (انسان ها) را از شکاف قبرها و آشيانه هاى پرندگان و لانه هاى درندگان و ميدان هاى هلاکت خارج مى سازند و با شتاب به سوى فرمان (و دادگاه) پروردگار حرکت مى کنند، در حالى که گردن کشيده اند (و نگران سرنوشت خويش اند و هنگامى که در دادگاه الهى حضور مى يابند) به صورت گروه هاى خاموش، صف به صف مى ايستند، به گونه اى که چشم به خوبى آن ها را مى بيند و صداى دعوت کننده (الهى) به آن ها مى رسد؛ لباس نياز و مسکنت و تسليم و خضوع، بر تن پوشيده اند. راه هاى چاره بسته شده و اميد و آرزو قطع گرديده است. قلب ها از کار افتاده و نفس ها در سينه حبس شده و صداها بسيار ضعيف و کوتاه است. عرق، لجام بر دهان ها زده و وحشتى عظيم، همه را فراگرفته است. گوش ها از صداى رعدآساى دعوت کننده به سوى حسابرسىِ پروردگار، به لرزه درآمده، و همه بايد نتيجه اعمال خود را دريابند: مجازات و کيفر الهى، يا نعمت و ثواب را.

آن ها بندگانى هستند که با قدرتِ (الهى) آفريده شده اند و بى اراده خويش پرورش داده مى شوند و براى حضور (در پيشگاهِ خدا)، قبض روح مى گردند و به قبرها سپرده مى شوند و (سرانجام) به استخوان هاى پوسيده اى مبدّل خواهند شد و (سپس) تک و تنها برانگيخته مى شوند و (در برابر اعمالشان) جزا داده خواهند شد؛ حساب هر يک، از ديگرى جداست (ولى به لطف الهى در اين دنيا) به آن ها مهلت کافى براى جست وجوى راه هاى خروج از مشکلات و مسئوليّت ها داده شده و راه وصول به سعادت به آن ها ارائه گرديده است؛ زمان کافى براى جلب رضايت پروردگار، در اختيار دارند، پرده هاى تاريک شک و ترديدها (با ارائه دلايل روشن از سوى پروردگار) از مقابل آن ها کنار رفته و ميدان، براى تمرين و آمادگى آن ها و انديشه بهتر و کسب آرامش (در طريق جست وجوىِ حقيقت) در مدّت زندگى و دوران تلاش، باز گذاشته شده است.

شگفتا! چه مَثَل هاى صائب و رسايى، و چه اندرزهاى شفابخشى، به شرط آن که با قلب هاى پاک و گوش هاى شنوا و اراده هاى قاطع و عقل هاى دورانديش روبه رو شود. پس تقواى الهى پيشه کنيد! تقواى کسى که چون (اوامر و نواهى الهى را) بشنود خضوع کند (و در برابر آن تسليم شود)، و چون گناه کند (عذر تقصير به پيشگاه خدا آورد و) اعتراف کند (و در مقام توبه برآيد) و چون خاشع گردد (به وظايف خود) عمل کند، و چون بيمناک شود به اطاعت حق مبادرت نمايد، و چون (به مرگ و لقاى پروردگار) يقين کند، نيکى نمايد، و هرگاه درس عبرت به او دهند، عبرت پذيرد، و هر زمان او را (از اعمال خلاف) بر حذر دارند، حذر کند، و اگر (از نافرمانى خدا) منعش کنند، بازايستد، و آنگاه که (به زبان، دعوت حق را اجابت کند (در عمل) به سوى او بازگردد و چون بازگردد، توبه کند، و چون تصميم به پيروى (از پيشوايان دين) گيرد، به دنبال آن ها گام بردارد، و چون (حقايق را) به او نشان دهند (چشم باز کند و) ببيند.(تقواى کسى که) با سرعت در طلب حق حرکت کند و از نافرمانى ها بگريزد، در نتيجه از اين راه ذخيره اى به دست آورد و باطن خويش را پاکيزه کند و آخرت خود را آباد سازد و توشه اى براى روز حرکت به سوى مقصد و هنگام حاجت و منزلگاهِ نياز با خود بردارد و پيشاپيشِ خود به سراى جاودانى اش بفرستد. پس تقواى الهى پيشه کنيد اى بندگان خدا! در راستاى هدفى که شما را براى آن آفريده است. و از مخالفت فرمانش بر حذر باشيد! آن چنان که به شما هشدار داده و بدين وسيله استحقاق آنچه را به شما وعده داده است، پيدا کنيد که وعده او صادق و قطعى است! و از اين طريق، از وحشت روز رستاخيز در امان بمانيد.

(خداوند) براى شما گوش هايى قرار داد که آنچه را برايش اهميّت دارد، بشنود و حفظ کند، و چشم هايى که تاريکى ها را کنار زند ( و حقايق را آن گونه که هست ببيند) و نيز بدن هايى قرارداد که اعضا را در بر گرفته است و در ترکيب بندى و تداوم عمر، هماهنگ با يکديگرند؛ هماهنگ با بدن هايى که تمام امکانات را دربر دارد، و دل هايى که جوينده انواع روزى ها (و مواهب الهى) است و براى آن دقيقآ برنامه ريزى مى کند، تا نعمت هاى فراگير الهى و مواهب گوناگون او را به دست آورد، و از آنچه مانع عافيت و سلامت است بپرهيزد؛ و نيز عمرهايى براى شما مقدّر فرمود که مقدار دقيق آن از شما پنهان است، و از آثار گذشتگان درس هاى عبرت برايتان ذخيره کرد (که مايه بيدارى و هوشيارى شماست). از لذاتّى که از دنيا بردند و مواهبى که پيش از گلوگير شدن مرگ، از آن بهره مند شدند؛ ولى سرانجام، پنجه مرگ، گريبان آن ها را گرفت و ميان آن ها و آرزوها جدايى افکند و با فرارسيدن اجل، دامنه آرزوها را برچيد، اين در حالى بود که به هنگام سلامت، چيزى براى خود نيندوختند و در آغاز زندگى (براى پايانش) عبرت نگرفتند.

آيا جوانانِ شاداب، انتظارى جز خميدگى پيرى دارند؟ و آن ها که از نعمت تندرستى کامل برخوردارند، به جز انواع بيمارى ها چشم به راه چيز ديگرى هستند؟ و آيا کسانى که از بقا برخوردارند جز لحظات فنا را منتظرند؟ اين ها همه در حالى است که هنگام فراق و جدايى، و لرزه و اضطراب، و ناراحتىِ مصيبت، و چشيدن طعم تلخ مصائب، و فرو بردن جرعه هاى درد و رنج، وگردش چشم به اطراف، براى کمک خواهى و يارى جستن از فرزندان ونزديکان و عزيزان و هم قطاران، فرارسيده است!

آيا آن ها (بستگان و نزديکان) مى توانند مرگ را از او دفع کنند و يا ناله و شيون هاى آنان براى او سودى دارد، در حالى که به محلّه مردگان سپرده شده، و در تنگناى قبر تنها مانده است؟ حشرات موذى پوست تن او را از هم مى شکافند و سختى هاى گور، بدن او را متلاشى مى کند، تندبادها آثارش را نابود مى سازد و گذشت شب و روز نشانه هاى او را از ميان برمى دارد؛ بدن ها پس از طراوت، پژمرده و دگرگون مى شوند و استخوان ها بعد از توانايى و قدرت مى پوسند و متلاشى مى گردند. اين در حالى است که ارواح در گروى مسئوليّت سنگين اعمال خويش اند و در آن جا به اسرار نهانِ (قيامت که در اين جهان، با ديده ترديد به آن نگاه مى کردند) يقين حاصل مى کنند؛ (از همه دردناک تر اين که) نه بر اعمال صالحشان چيزى افزوده مى شود و نه از اعمال زشتشان مى توانند توبه کنند. آيا شما فرزندان و پدران و برادرانِ همان مردم نيستيد؟ شما نيز همان برنامه ها را دنبال مى کنيد و بر همان طريقه سوار هستيد و در همان جادّه گام برمى داريد (و سرانجام به همان سرنوشت گرفتار خواهيد شد! ولى افسوس که) دل ها از گرفتن بهره خويش سخت و ناتوان شده و از رشد معنوى خود، غافل گشته و در غيرطريق حقّ، گام برمى دارد، گويى غير آن ها مقصود هستند (و مرگ هرگز به سراغ آن ها نمى آيد) و گويى نجات و رستگارى آن ها، در به چنگ آوردن دنياست.

بدانيد که عبور شما، از صراط و گذرگاهِ خطرناک و هولناکى است! معبرى که قدم ها در آن مى لغزد و خطرات هولناکى، پى درپى دامان انسان را مى گيرد؛ حال که چنين است، اى بندگان خدا تقواى الهى پيشه کنيد! همچون تقواى خردمندى که تفکّر، قلب او را به خود مشغول ساخته و خوف الهى جسمش را خسته کرده، شب زنده دارى، خواب را از چشمش ربوده، اميد به رحمت پروردگار، او را به تشنگى روزه ايّام گرم (تابستان) واداشته، و زهد در دنيا خواهش هاى نفسانى را از او گرفته است؛ همان پرهيزکارى که ذکر خدا به سرعت بر زبانش جارى مى گردد و ترس (از خدا) را براى ايمنى در رستاخيز از پيش فرستاده است؛ جاذبه ها (ى انحرافى و شيطانى) را از جاده خويش کنار زده و در بهترين و مستقيم ترين راه هايى که او را به روش مطلوب (جهت رسيدن به رضاى خدا) مى رساند، گام نهاده، و وسوسه ها و فريب ها هرگز او را نفريفته، و امور مشکوک بر او پنهان نمانده است (و به کمک نور تقوا، حق را از باطل تشخيص داده است) با مژده (بهشت و) زندگى آسوده، در ميان نعمت ها، در بهترين جايگاه و ايمن ترين روزها، شاد و مسرور است؛ اين در حالى است که از گذرگاه دنياى زودگذر، با روشى پسنديده عبور کرده و توشه آخرت را توأم با سعادت از پيش فرستاده است؛ همان پرهيزکارى که از ترس (آن روز، به عمل صالح) مبادرت ورزيده و در مهلت (زندگى) با سرعت مشغول (بندگى) بوده و به آنچه مطلوب (پروردگار) است، رغبت کامل داشته و از آنچه بايد بگريزد دورى کرده است؛ امروز مراقب فرداى خويش است و براى آينده خود پيش بينى لازم را کرده است. همان بس که بهشت، پاداش و عطيه (پرهيزکاران) باشد! و همان بس که آتش دوزخ، کيفر (بدکاران و بى تقوايان) باشد و کافى است که خداوند، انتقام گيرنده (از اين ها) و يارى کننده (آن ها) و قرآن، مدافع (نيکوکاران) و دشمن (بدکاران) باشد!

شما را به تقواى الهى سفارش مى کنم! همان خداوندى که با انذار و هشدار خود، راه عذر را بسته و با دلايل روشن، طريق هدايت را نشان داده و حجّت را تمام کرده است، و شما را از آن دشمنى بر حذر داشته که مخفيانه در درون سينه هاى شما نفوذ مى کند و آهسته در گوش هاى شما مى دمد و (به اين طريق شما را) گمراه مى سازد و به هلاکت مى کشاند؛ او نويد مى دهد و انسان را به آرزوها(ى باطل و دور و دراز) سرگرم مى کند و گناهان و جرايم را در نظرها زيبا جلوه مى دهد و معاصى بزرگ را کم اهميّت مى شمرد. (اين وضع همچنان ادامه مى يابد) تا به تدريج پيروان خود را فريب داده، درهاى سعادت را به روى گروگانِ خود ببندد (ولى در سراى آخرت که همگى در محضر عدل الهى حاضر مى شوند) شيطان آنچه را آراسته بود، انکار مى کند و آنچه را سبک جلوه داده بود، بزرگ مى شمرد و از آنچه فريب خوردگان را ايمن ساخته بود، بر حذر مى دارد (ولى افسوس که زمان جبران سپرى شده است!).

(اکنون درباره آفرينش انسان و مراحل زندگى او با شما سخن مى گويم:) همين انسانى که خداوند او را در تاريکى هاى رحم و در پرده هاى متراکم، به صورت نطفه اى فرو ريخت؛ سپس او را به شکل خون بسته و نامشخّصى قرار داد و بعد از آن، به صورت جنين کامل، سپس نوزادى شيرخوار و بعد کودک، سپس نوجوانى درآورد و بعد از آن به او عقلى نگاهدارنده و زبانى گويا و چشمى بينا بخشيد، تا درک کند و عبرت گيرد و از بدى ها بپرهيزد و اين وضع ادامه مى يابد تا انسان به حدّ اعتدال و کمال برسد و بر پاى خود بايستد؛ در اين هنگام سرکشى کرده و مى گريزد و بى پروا در بى راهه گام مى نهد. اين در حالى است که سعى دارد به تمام هوس هاى خود جامه عمل بپوشاند. و براى به دست آوردن دنيا، خود را به رنج وتعب مى افکند و براى لذّات آن پيوسته تلاش مى کند وهرچه از خواهش هاى نفسانى در فکرش خطور کند، به آن جامه عمل مى پوشاند؛ او هرگز فکر نمى کند مصيبتى برايش پيش آيد و هيچگاه از روى تقواى الهى در پيشگاهش خضوع نمى کند؛ از اين رو، سرانجام چشم از دنيا فرو مى بندد، در حالى که در گمراهى و غرور، گرفتار و در ميان اشتباهات و خطاهاى زندگى کوتاهِ خود، غوطه ور است! اين در حالى است که در برابر آنچه از دست داده، عوضى به دست نياورده و هيچ يک از وظايف واجب خود را انجام نداده است.

(هنوز تلاش و کوشش او در طريق اشباع هوس هايش پايان نگرفته که) ناراحتى هاى مرگ، در حالى که بقاياى سرکشى در او وجود دارد و در مسير لذّات خود گام برمى دارد، او را در خود فرو مى برد و ناگهان گرفتار حيرت و سرگردانى مى شود و از شدّت بيمارى و درد و رنج ها، شب تا به صبح بيدار مى ماند (و ناله سرمى دهد) اين در حالى است که در ميان برادرى غم خوار، پدرى مهربان (و همسرى دلسوز) که گريه و ناله سرداده اند (و مادرى دلسوخته که) از شدّت ناراحتى به سينه مى کوبد، قرار گرفته است و با سکراتِ بى تاب کننده مرگ و شدايد غم انگيز و ناله هاى دردناک و جان دادن پرمشقّت و مرگ رنج آور، دست به گريبان است.

سپس او را در کفن هايش مى پيچند، در حالى که از همه چيز مأيوس شده و همه رابه دست فراموشى سپرده است. و او را به آسانى در حالى که کاملا تسليم است، برمى گيرند و پيکرخسته و رنجيده اش را که براثر بيمارى ها کاملا لاغر شده، بر چوب هاى تابوت مى افکنند؛ در حالى که فرزندان و نوه ها و جمع دوستان، تابوت او را بر دوش مى کشند و به سوى خانه غربت ـ که ديدار او در آن جا از همگان قطع مى شود و در تنهايى وحشتناکى فرو مى رود ـ حمل مى کنند. اين وضع همچنان ادامه مى يابد تا تشييع کنندگان (با سپردن جنازه او به آرامگاه ابدى اش) بازگردند و گريه کنندگانِ بى تاب، خاموش شوند (و تنهايش بگذارند). (سپس مأموران الهى، او را) در حفره گورش مى نشانند (و از او سؤال مى کنند) در حالى که از ترس و تحيّر در برابر سؤال و لغزشِ در آزمون، آهسته سخن مى گويد.

و بزررگ ترين بلا در آن جا، آب سوزان دوزخ و ورود در جهنّم و شعله هاى برافروخته و نعره هاى آتش آن است. نه فَتْرتى آرام بخش در عذاب اوست و نه آرامشى که از درد جانکاه او بکاهد. نه قدرتى که مانع کيفر او شود، نه مرگى که او را از اين همه مصائب برهاند، و نه خوابى که به او تسکين دهد؛ بلکه در ميان انواع کيفرهاى مرگبار و عذاب هاى مداوم گرفتار است! و ما به خدا پناه مى بريم (از چنين سرنوشتى)!

اى بندگان خدا! کجا هستند کسانى که عمر طولانى به آن ها داده شد و در ناز و نعمت به سر مى بردند (امّا قدر آن را ندانستند) و آن ها که تعليم داده شدند و فهميدند (ولى هرگز به آن عمل نکردند) و کسانى که به آنان مهلت داده شد (تا به اصلاح اعمال خويش بپردازند) ولى به بيهوده کارى پرداختند و آن ها که سلامت نصيبشان شد، ولى اين نعمت بزرگ را فراموش کردند (و هيچ گاه شکر آن را به جا نياوردند)؟ (آرى) به آن ها براى مدّت طولانى مهلت داده شد و نعمت هاى زيبا در اختيارشان قرار گرفت. آنان را از کيفر گناهانشان برحذر داشتند (تا از آن بپرهيزند) و پاداش هاى بزرگ (در برابر اطاعت فرمان خدا) به آن ها وعده داده شد (ولى آن را نيز به فراموشى سپردند) بترسيد از گناهانى که انسان را به هلاکت مى افکند! و از عيوبى که موجب خشم پروردگار است!

اى صاحبان چشم و گوش بينا و شنوا، و اى دارندگان عافيت و امکانات و متاع دنيا! آيا هيچ راه گريز يا خلاص و پناهگاه و قلعه محکم و يا فرار و بازگشتى وجود دارد، يا نه؟ حال «چگونه (از راه حق) منحرف مى شويد؟!» يا به کجا مى رويد؟! يا به چه چيز مغرور مى شويد؟! اين در حالى است که بهره هر يک از شما از زمين، با اين طول و عرضش، تنها به اندازه قامت اوست، در حالى که گونه اش بر خاک ساييده مى شود!

اى بندگان خدا! هم اکنون که ريسمان مرگ بر گلوى شما نيفتاده و روح (براى به دست آوردن کمالات) آزاد است و بدن ها راحت، مى توانيد با کمک يکديگر مشکلات را حل کنيد و هنوز مهلتى داريد و فرصت براى تصميم گرفتن باقى است و راه توبه و بازگشت از گناه باز است (از اين فرصت هاى گران بها استفاده کنيد!) پيش از آن که در سختى و تنگنا و ترس و نابودى قرار گيريد و پيش از فرارسيدن مرگى که در انتظار است و قبل از آن که دست قدرتِ خداوندِ قوىّ مقتدر، شما را بگيرد (آرى پيش از همه اين ها، فرصت را مغتنم بشمريد و زاد و توشه برگيريد).